O projekcie
Projekt koncepcyjny kreacji konserwatorskiej i udostępnienia turystyczno-edukacyjnego rezerwatu przyrody „Okopy Konfederackie" w Muszynce, wykonany na zlecenie Miasta i Gminy Krynica-Zdrój. Teren o powierzchni 2,43 ha obejmuje jeden z najlepiej zachowanych obozów Konfederatów Barskich w Polsce — fortyfikację ziemną z lat 1768–1770 o trapezoidalnym narysie, z kurtynami o długości do 160 m, wzmocnionymi kaponierami i fosami.
Rezerwat leży w Pogórzu Popradzkim, w granicach Popradzkiego Parku Krajobrazowego i obszaru Natura 2000 — Ostoja Popradzka, na wysokości ok. 700 m n.p.m., w żyznej buczynie karpackiej. Teren jest jednocześnie rezerwatem przyrody (od 1963 r.) i stanowiskiem archeologicznym wpisanym do ewidencji zabytków — to podwójne ograniczenie, ochrona przyrodnicza i konserwatorska, stanowiło główne wyzwanie projektowe.
Proces projektowy
Prace rozpoczęliśmy od analizy stanu istniejącego obejmującej aspekty kulturowe, przyrodniczo-krajobrazowe i historyczne. Rozpoznaliśmy drzewostan i charakter roślinności (żyzna buczyna karpacka z bukiem, jodłą, jaworem i wiązem górskim) oraz układ komunikacyjny i powiązania z siecią szlaków turystycznych — w tym ze Szlakiem Architektury Drewnianej i żółtym szlakiem do Muszynki.
Kluczowym elementem był kontekst historyczny. Obóz konfederatów to układ poligonalny z pięcioma kaponierami, fosami i kurtynami — zaprojektowany przez nieznanego z nazwiska fortyfikatora. Przeanalizowaliśmy źródła historyczne i podręczniki fortyfikacji z przełomu XVIII i XIX wieku. Uwzględniliśmy też wyniki badań archeologicznych prowadzonych w 2019 r. przez Instytut Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego (badania magnetyczne i elektrooporowe), które ujawniły ślady elementów drewnianych — prawdopodobne konstrukcje zabudowy wewnętrznej obozu.
Rozwiązania
Koncepcja przewiduje dwa warianty realizacji. Wariant minimalny zakłada uzupełnienie wybranych fragmentów umocnień, konserwację zachowanych struktur i podstawową infrastrukturę turystyczną. Wariant maksymalny — pełną kreację konserwatorską: rekonstrukcję wszystkich kurtyn i palisad, odtworzenie profilów ziemnych umocnień i fos oraz budowę elementów para-historycznych — nowych obiektów przestrzennych opartych na źródłach z epoki, tworzących terenową ekspozycję edukacyjną.
Teren podzieliliśmy na strefy funkcjonalne: strefę rekreacyjno-biwakową na przedpolu, strefę reliktów dawnego obozu podlegającą zabiegom konserwatorskim oraz wnętrze obozu z trzema typami narracji — historyczną, przyrodniczą i sakralną (przy istniejącej kapliczce z 1939 r.).
Badania archeologiczne
W ramach prac koncepcyjnych przeprowadzono pięć wykopów sondażowych, które dostarczyły cennych informacji o strukturze i historii fortyfikacji. Wyniki potwierdziły, że umocnienia usypano z ziemi przemieszanej z kamieniami, a wewnątrz obozu znajdowały się konstrukcje drewniane — prawdopodobnie budynki gospodarcze ustawione wzdłuż umocnień.
Powiązane usługi
Rewaloryzacja Okopów łączy projekt zagospodarowania terenu publicznego z małą architekturą o charakterze para-historycznym oraz terenową ekspozycją opartą na tablicach edukacyjnych — historia, przyroda i sacrum w jednym scenariuszu zwiedzania.
